آغازگر است گنهكار است ، مگر آن كه مظلوم در پاسخ به دشنام از حدّ خود تجاوز كند . » « 92 » مىگويم : از طريق شيعه روايتى در كافى از امام كاظم ( ع ) دربارهء دو مردى كه به هم دشنام مىدادند نقل شده كه حضرت فرمود : « آن كه به دشنام آغاز كند ستمگرتر است و گناه او و رفيقش بر عهدهء اوست تا از مظلوم عذر نخواسته است . » « 93 » ابو حامد مىگويد : پس براى شخص مظلوم انتقام گرفتن ثابت است تا زمانى كه مورد ستم و تجاوز قرار مىگيرد . و اين همان مقدارى است كه پيامبر ( ص ) مباح ساخته يعنى به اين مقدار در آزار دادن طرف ، در مقابل آزار سابق او اجازه داده است و دور نيست كه اين اندازه اجازه داده باشند ، ولى بهتر است آن را ترك كند زيرا انتقام او را به بيش از مقدار مجاز مىكشاند و نمىتواند به اندازه‌اى كه لازم است اكتفا كند شايد سكوت از شروع به جواب و توقّف حدّ شرعى آسانتر باشد ، ولى بعضى از مردم نمىتوانند نفس خود را در جوشش خشم نگاه دارند چرا كه مردم در مقابل خشم چهار دسته‌اند ، بعضى از آنها مانند تند زبانها زود برافروخته و زود خاموش مىشوند و بعضى از آنها مانند پاره آتش دير برافروخته و زود خاموش مىشوند ، و اين ستوده‌تر است تا آنجا كه بىغيرتى و بىتفاوتى نينجامد ؛ بعضى از آنها زود برافروخته و دير خاموش مىشوند و اين بدترين انسانهاست . در روايت است كه : « مؤمن زود خشمگين مىشود و زود خشنود مىگردد و اين به آن جبران مىشود . » « 94 » ابو سعيد خدرى گويد : پيامبر خدا ( ص ) فرمود : « به هوش باشيد آدميزادگان به چند طبقه آفريده شده‌اند بعضى دير به خشم مىآيند و زود برميگردند ؛ بعضى زود خشمگين مىشوند و زود برمىگردند ، اين به آن جبران مىشود ، و

--> ( 92 ) اين حديث را احمد در ( سنن ، ) ج 2 ، ص 235 روايت كرده و از چند مأخذ پيش از اين نقل شد . ( 93 ) كافى ، ج 2 ، ص 360 . ( 94 ) اين حديث قبلا گذشت .